Раздзел 6. Фанетыка і фаналогія
Тэма 6.1 Фанетыка як раздзел мовазнаўства

 

Тэрмін фанетыка (ад грэч. phōnetikē — гукавы, галасавы) мае два значэнні: 1) гукавы  лад мовы; 2) раздзел лінгвістыкі, які вывучае гукавы бок маўленчай камунікацыі.

Гукавая матэрыя мовы з'яўляецца асновай яе існавання, той базай, якая робіць магчымымі зносіны людзей з дапамогай мовы. Па-за гукавой матэрыі мова не існуе і не можа існаваць. Вынаходніцтва чалавецтвам  пісьма было абумоўлена неабходнасцю захавання вуснага  маўлення ў часе і прасторы, таму пісьмовая форма  маўлення з'яўляецца своеасаблівым графіка-арфаграфічным “адзеннем маўлення”.

У той жа час адзінкі маўлення, якія складаюць яе гукавую матэрыю, у адрозненне ад іншых яе адзінак (марфем, слоў, словазлучэнняў, сказаў), не маюць самастойнага значэння. Аднак, не маючы самастойнага значэння, гукавыя адзінкі служаць  утварэнню іншых моўных адзінак, як граматычных, так і лексічных, якія маюць сваю семантыку.

Такім чынам, відавочным з'яўляецца той факт, што гукавы бок мовы існуе не сам сабой і не сам для сябе, а ў граматыцы і лексіцы мовы. Гэта значыць, рэалізуючыся ў слоўнікавым складзе і граматычным ладзе, гукавыя адзінкі выконваюць пэўныя функцыі.

З часу ўзнікнення тэрміна фанетыка для абазначэнне асобнай лінгвістычнай дысцыпліны змест яго значна пашырыўся, паколькі сёння фанетыка вывучае не толькі гук як найменшы сегмент маўленчай плыні, але і націск, інтанацыю, чляненне маўленчай плыні на склады, фанетычныя словы, сінтагмы, фразы, фонаабзацы і да т.п. Акрамя таго, сёння можна лічыць пераадоленым проціпастаўленне функцыянальнага (уласна лінгвістычнага) апісання гукавога ладу мовы  апісанню артыкуляцыйна-акустычнаму. Гэтае проціпастаўленне, як вядома,  узнікла з увядзеннем у навуковы ўжытак тэрміна фанема, звязанага з імем мовазнаўца І.А. Бодуэна дэ Куртенэ, які ўпершыню адзначыў неабходнасць вывучэння гукаў у механізме маўлення з марфалагічнага (словаўтваральнага і словазменнага) погляду. Яго канцэпцыя лягла ў аснову многіх фанетычных (фаналагічных) школ, якія, развіваючы тэорыю фанемы і фанетычных чаргаванняў І.А.Бадуэна дэ Куртэнэ, сфарміравалі два погляды на фанетыку як навуку. Паводле  аднаго з іх, фанетыка павінна вывучаць артыкуляцыйныя і акустычныя ўласцівасці гукаў маўлення, а функцыянальную ролю маўленчых гукаў павінна вывучаць іншая дысцыпліна — фаналогія. Прыхільнікі другога погляду, услед за Л. Шчэрбам, заснавальнікам Ленінградскай (Пецярбургскай, або, па імі заснавальніка гэтай школы, Шчэрбаўскай) фаналагічная школы, лічаць, што займацца фаналогіяй у адрыве ад фанетыкі гэтак жа немагчыма, як займацца функцыяй якой-небудзь формы ў адрыве ад канкрэтных выпадкаў яе ўжывання ў  маўленні.

Такім чынам, фанетыка павінна вывучаць не толькі прыроду гукаў, але і іх функцыі. Задача фанетыкі як аднаго з раздзелаў лінгвістыкі – выявіць інвентар гукавых сродкаў мовы, вызначыць сістэмныя адносіны паміж імі і апісаць функцыянаванне гэтых сродкаў у рэальных маўленчых актах.

Субстанцыяльная і функцыянальная фанетыка. У працэсе камунікацыі інфармацыя спачатку кадзіруецца з дапамогай моўных адзінак – слоў. Затым гэтыя словы павінны быць агучаныя, ператвораныя ў гукавыя ваганні моўцам, а слухач павінен ажыццявіць зваротную аперацыю. Такім чынам, функцыі фанетычнага кампанента мовы заключаюцца ў гукавым кадзіраванні тэксту пры сінтэзе (маўленні) і дэкадзіраванні яго пры аналізе (успрыманні). Гукавы бок маўленчай камунікацыі надзвычай складаны і разнастайны, таму  яго разглядаюць у розных  раздзелах фанетыкі. Артыкуляцыйная фанетыка вывучае анатома-фізіялагічную базу артыкуляцыі (маўленчай апарат) і механізмы ўтварэння маўлення; перцэптыўная фанетыка даследуе працэсы слыхавога аналізу; у акустычнай фанетыцы  разглядаюцца фізічныя характарыстыкі гукавых адзінак. Гэтыя падраздзяленні фарміруюць субстанцыяльную фанетыку.

Такім чынам, прадметам субстанцыяльнай фанетыкі з'яўляецца матэрыяльная аснова  маўлення – гукі  чалавечага голасу, якія ўтвараюцца працай маўленчых органаў (маўленчага апарату) і ўспрымаюцца органамі слуку. Гэта значыць гукавое  маўленне можна вывучаць з двух розных пазіцый: з пазіцыі таго, хто гаворыць, і з пазіцыі слухача. Вывучэнне  маўлення з пазіцыі таго, хто гаворыць, з'яўляецца прадметам артыкуляцыйнай фанетыкі. Акустычная і перцэпцыйная (успрымальна-слыхавая) фанетыка апісваюць гукавое  маўленне з пазіцыі слухача. Аднак паміж імі ёсць істотная розніца: акустычная фанетыка апісвае гукавое  маўленне як фізічную з'яву, параметры якой досыць дакладна фіксуюцца сучаснымі прыборамі, а задача перцэпцыйнай фанетыкі заключаецца ў высвятленні таго, як гукавое маўленне ўспрымаецца чалавекам, а таксама ва ўсталяванні суадносін паміж вымаўленымі гукамі і пачутымі.

Функцыянальная фанетыка, або ўласна лінгвістычная фанетыка (фаналогія), вывучае функцыі гукавых сродкаў мовы ў сувязі з фарміраваннем значымых моўных адзінак. Адно з найважнейшых дасягненняў сучаснай фанетычнай думкі заключаецца ў адмове ад рэзкага, просталінейнага, механічнага (як гэта назіралася ў эпоху панавання структуралізму) раз'яднання аб'ектаў фанетыкі субстанцыяльнай і фанетыкі функцыянальнай (фаналогіі).

Дарэчы нагадаць думку В. фон Гумбальта: “Жывое  маўленне ёсць першы і сапраўдны стан мовы: гэтага ніяк не варта забываць пры даследаванні моў, калі мы хочам увайсці ў жывую сутнасць мовы”.

Сегментная і суперсегментная фанетыка

Гукавыя (фанетычныя) сродкі маўлення падзяляюць на: фанетычныя адзінкі і фанетычныя прыкметы (ўласцівасці).

Фанетычныя адзінкі – гэта лінейныя аб'екты (г.зн. такія, якія вылучаныя лінейна, паколькі яны могуць ісці адзін за адным). Яны дзеляцца на сегментныя і суперсегментныя. Сегментныя адзінкі – гэта мінімальныя лінейныя адзінкі гукавой сістэмы, да іх  адносяцца гук і фанема. Надсегментныя адзінкі (або прасадычныя) складаюцца з сегментных адзінак. Да іх належаць склад, фанетычнае слова,  сінтагма, фраза, фоноабзац.

Варта памятаць, што сегментныя фанетычныя адзінкі (фанемы) гэтак жа, як і марфемы, словы, адносяць да таго тыпу моўных адзінак, якія зберагаюцца ў памяці (г.зн. складаюць інвентар або слоўнік мовы). А надсегментныя адзінкі асобнага інвентара не ўтвараюць. Яны існуюць у моўнай сістэме як абстрактныя тыпы або схемы. Пры фарміраванні  выказвання прасадычныя адзінкі  выбудоўваюцца па гэтых схемах, гэта значыць мы захоўваем у памяці не ўсе склады, фанетычныя словы і синтагмы, а толькі магчымыя іх тыпы.

Важнай асаблівасцю сегментных фанетычных адзінак з'яўляецца таксама тое, што ім не ўласціва значэнне, гэта значыць яны не з'яўляюцца знакамі (у адрозненне ад слоў і марфем). Моўны знак мае, як вядома, змест (азначаемае) і форму (азначаючае). У лексіконе (і ў памяці носьбіта мовы) азначаючае складаюць паслядоўнасці пэўных сегментаў, якім ўласнае значэнне (змест) не ўласцівае.

Фанетычныя прыкметы таксама падзяляюць на сегментныя і надсегментныя. Сегментныя прыкметы (напрыклад, глухасць / звонкасць, цвёрдасць / мяккасць, змычнасць/ шчыліннасць і пад.) характарызуюць гукі і фанемы, а, надсегментныя прыкметы (да іх  адносяцца націск і інтанацыя) арганізуюць сегментныя адзінкі ў больш буйныя комплексы — адзінкі надсегментныя. Важнай уласцівасцю ўсіх прыкмет з'яўляецца тое, што яны не могуць існаваць адасоблена, без пэўнага носьбіта – такім носьбітам і з'яўляюцца фанетычныя адзінкі; акрамя таго, прыкметы не з'яўляюцца лінейнымі сутнасцямі, гэта значыць яны не ідуць следам адна за адной, а ўтвараюць цэласныя комплексы.

Агульная фанетыка і фанетыка асобнай мовы.

Фанетычныя апісанні моў традыцыйна падзяляюцца на агульныя (універсальныя) і прыватныя (на базе канкрэтных моў).

Гукавая сістэма кожнай мовы складае адзінства, элементы якога звязаныя паміж сабой і функцыянуюць па пэўных законах. Гукавыя законы могуць быць агульнымі для многіх моў або спецыфічнымі для кожнай канкрэтнай мовы. Агульная фанетыка вывучае агульныя ўмовы ўтварэння гукаў, грунтуючыся на магчымасцях маўленчага апарату чалавека (напрыклад, распазнаванне губных,  язычных зычных, калі гаворка ідзе аб актыўным органе  маўлення пры стварэнні зычных; або змычных, шчылінных, дрыготкіх, калі гаворка ідзе пра спосаб пераадолення перашкоды для праходжання  струменя паветра з лёгкіх, неабходнага для  ўтварэння зычнага), а таксама аналізуе акустычныя характарыстыкі гукавых адзінак (наяўнасць або адсутнасць голасу пры вымаўленні розных тыпаў зычных), выбудоўвае ўніверсальныя класіфікацыі гукаў (галосных і зычных), якія грунтуюцца на артыкуляцыйных і акустычных прыкметах. Агульная фанетыка вывучае і заканамернасці спалучальнасці гукаў, а таксама ўзаемадзеянне суседніх гукаў паміж сабой (рознага тыпу акамадацыі або асіміляцыі), каартыкуляцыю, фанетычую прыроду склада і складападзелу; фанетычную арганізацыю слова, напрыклад, націск. Яна вывучае сродкі члянення маўленчай плыні і аб'яднання яе частак у сінтагмы, фразы, фонаабзацы і да т.п. У фанетыцы асобнай мовы ўсе пералічаныя вышэй пытанні разглядаюцца ў дачыненні да канкрэтнай  мовы  праз прызму функцый, якія фанетычныя з'явы і адзінкі выконваюць. Фанетычныя (субстанцыяльныя) і фаналагічныя (функцыянальныя) аспекты складаюць у  прыватнай фанетыцы адзінае цэлае, паколькі ўсе гукавыя адзінкі вылучаюцца апасродкавана праз сэнсавыя адзінкі, якія існуюць у мове.

Апісальная (сінхронная) і гістарычная (дыяхронная) фанетыка

Фанетыка асобнай мовы можа быць апісальнай, або сінхроннай, і гістарычнай, або дыяхронной. Гістарычная фанетыка канкрэтнай мовы даследуе гісторыю гукавых сродкаў гэтай мовы, іх эвалюцыю, грунтуючыся на сведчаннях пісьмовых помнікаў, на дадзеных дыялектаў, выкарыстоўваючы метад рэканструкцыі і да т.п.

Апісальная фанетыка даследуе гукавыя сродкі асобнай мовы ў пэўны перыяд  яе развіцця або ў сучасным стане з пункту гледжання заканамернасцяў іх ужывання, гукавых чаргаванняў, націску і іншых асаблівасцяў. Апісальная фанетыка акрэслівае гукавы лад пэўнай мовы на сучасным этапе яго існавання.

Фанетычная сістэма беларускай мовы ўключае 6 галосных і 39 зычных гукаў. У яе ўключаюць 9 падоўжаных зычных гукаў, якія могуць выконваць фаналагічную функцыю.

Галосныя: [а], [о], [у], [ы], [э], [і].

Зычныя: [б], [б’], [в], [в’], [γ], [γ’] , [г´], [г´’], [з], [з’], [д], [дз], [дз’], [ж], [дж], [й], [к], [к’], [л], [л’], [м], [м’], [н], [н’], [п], [п’], [р], [с], [с’], [т], [ў], [ф], [ф’], [х], [х’], [ц], [ц’], [ч], [ш].

Падоўжаныя зычныя: [ж̅] [з̅’̅] [д̅з̅’̅] [л̅’̅] [н̅’̅] [с̅’̅] [ц̅’̅] [ч̅] [ш̅]

У цэлым галосныя гукі беларускай мовы падобныя да аналагічных гукаў іншых усходнеславянскіх моў. Але, напрыклад, адсутнічаюць аналагі рускіх [ъ] і [ь]. У складзе зычных гукаў адрозненні ад рускай мовы наступныя:

Як адзін з раздзелаў мовазнаўства, фанетыка разам з іншымі лінгвістычнымі дысцыплінамі робіць важкі ўклад у распрацоўку вялікай колькасці комплексных мовазнаўчых праблем. Фанетыка з'яўляецца своеасаблівай базай для тэарэтычных пошукаў. Менавіта ў фанетыцы ў канцы XIX ст. і асабліва ў першыя дзесяцігоддзі XX ст., калі мовазнаўства шукала новыя падыходы да мовы, выпрацоўваліся прыёмы структуравання бязмежна разнастайнай фанетычнай субстанцыі. Тут ствараліся структурныя метады, у прыватнасці метад выяўлення фаналагічных апазіцый, дзякуючы якім гукавая адзінка магла быць прадстаўленаа як сукупнасць дыферэнцыяльных прыкмет, і метад дыстрыбутыўнага аналізу, які дапамагае распазнаць заканамернасці размеркавання ў мове як фанем адносна адна адной, так і алафонаў адной фанемы адносна адзін аднаго. Без уліку фанетычных дадзеных практычна немагчымае адэкватнае пазнанне прыроды і сутнасці маўленчых знакаў, працэсаў спараджэння і ўспрымання мовы, спецыфікі аўтаматычнага распазнавання і сінтэзу гукавога маўлення. У фанетыцы, як нідзе ў лінгвістыцы, злітыя разам тэарэтычнае і прыкладное.

Непасрэдными і цесными з'яўляюцца сувязі фанетыкі з такімі мовазнаўчыми дысцыплінамі, як арфаэпія, графіка, арфаграфія, а таксама з лексікай, граматыкай (марфалогіяй і сінтаксісам) і стылістыкай.

Арфаэпія як раздзел мовазнаўства, які вывучае функцыянаванне вымаўленчых нормаў і выпрацоўвае арфаэпічныя правілы, цалкам грунтуецца на фанетычных законах.

Графіка (і письмо) з'яўляецца сродкам захавання гукавога  маўлення ў часе і прасторы.  Адлюстроўваючы наша  маўленне на пісьме, мы карыстаемся літарамі, кожная з якіх мае пэўнае гукавое значэнне. Выкарыстоўваем мы і  нялітарныя графічныя знакі: знак націску, злучок, апостраф, знакі прыпынку і інш., але галоўным графічным сродкам з'яўляецца літара, якая знаходзіцца ў цеснай сувязі з гукам.

Арфаграфія беларускай мовы таксама ў значнай ступені грунтуецца на фанетычным прынцыпе, па якім напісанне адпавядае гукавому  выражэнню слова.

Сувязь фанетыкі з лексікай не менш відавочная –  кожнае слова ўяўляе сабой пэўную паслядоўнасць гукаў, арганізаваную па уласцівых беларускай мове законах іх спалучальнасці і націску.

Аб цеснай сувязі фанетыкі з марфалогіяй сведчыць, напрыклад, з'ява чаргавання гукаў як у марфеме, так і на морфемном шве: несці – насіць; казак – казацкі і інш.

Сувязь фанетыкі з сінтаксісам засведчана ў лінгвістычным тэрміне сінтаксічная фанетыка, якім абазначаюць раздзел мовазнаўства,  што вывучае: 1) фанетычныя з'явы, якія абумаўліваюць узнікненне розных маўленчых варыянтаў слоў (зрух націску і пад.); 2) звышсегментныя фанетычныя з'явы, якія выконваюць розныя сінтаксічныя функцыі (парцэляцыі і інш.), камунікатыўную функцыю (распазнаванне камунікатыўных тыпаў выказванняў), мадальную, экспрэсіўную і інш. Фанетыка заўсёды была больш цесна звязана з сумежнымі абласцямі ведаў па-за лінгвістыкай. Многія яе праблемы вырашаліся і вырашаюцца на мяжы, з аднаго боку, мовазнаўства і, з другога боку, такіх тэарэтычных і прыкладных сфер дзейнасці, як: анатомія і фізіялогія чалавека (разам з нейрафізіялогіяй); афазіялогія і лагапедыя, фізічная акустыка і псіхаакустыка; тэорыя інфармацыі; кібернетыка і інфарматыка; метрыка і версіфікацыя; тэорыя зносін; псіхалогія; сацыялогія; гісторыя; этнаграфія; культуралогія; эстэтыка і і інш.

Прыкладны аспект фанетычных даследаванняў (аўтаматычны сінтэз і распазнаванне гукавога  маўлення з мэтай прымянення іх у розных галінах грамадскага жыцця: на транспарце (рух), у ваеннай тэхніцы, у сродках інфармавання і сувязі, у лагапедыі (ліквідацыя фанацыйных расстройстваў, пераадоленне дэфектаў маўлення і г. д.) цясней звязаны з эксперыментальнай фанетыкай, якая эмпірычна даследуе фанетычны матэрыял з дапамогай спецыяльных прыбораў і метадаў (палатаграфаванне,  спектраграфаванне, рэнтгенаграфаванне і інш.), ажыццяўляе ў тым ліку і камп'ютарнае мадэляванне працэсаў сінтэзу і распазнання гукавой маўлення.

Фонастылістыка – гэта раздзел лінгвастылістыкі, які вывучае экспрэсіўныя ўласцівасці гукаў, сродкі мілагучнасці маўлення, а таксама з'явы паэтычнай фанетыкі (гукапіс, рытміку вершаванага і празаічнага тэксту і г.д.).

 Фонастылістычны патэнцыял гукавых сродкаў звязаны з  семантызацыяй гукавога ладу як адным з семантычных працэсаў паэтычнага маўлення. Праблема сувязі паміж гучаннем і значэннем слова – з’ява гукасімвалізму – узыходзіць сваімі каранямі ў глыбокую старажытнасць, у эпоху антычнасці, і адлюстравана ў вядомым дыялогу Платона “Краціл”. У XVIII—XIX стст. Г. Лейбніц, В. фон Гумбальт паклалі  гукасімвалізм у аснову  гукапераймальнай тэорыі паходжання мовы. У канцы XX ст. было абвешчана стварэнне новай самастойнай мовазнаўчай дысцыпліны  фонасемантыкі як адной з інтэгральных навук, якая даследуе сувязь паміж гукам і значэннем. Псіхічную прыроду  гукасімвалізму даследуе  псіхафанетыка як складнік псіхалінгвістыкі.

У  лінгвапаэтыцы з'явы гукасімвалізму і гукапераймання аб'ядноўваюцца ў больш агульнай з'яве – гукамалюнка. Паміж гукасімволізмам і гукаперайманнем існуе істотная розніца, якая заключаецца ў тым, што гукаперайманне з'яўляецца, па сутнасці, імітацыяй натуральных гучанняў, а гукасімвалізм – гэта здольнасць гукаў выклікаць пэўныя гукавыя асацыяцыі. Самым распаўсюджаным прыёмам  фонастылістыкі з'яўляецца гукавы паўтор, на аснове якога будуюцца розныя  фонастылістычныя фігуры і фанетычныя тропы:

Алітэрацыя – паўтор аднаго або некалькіх зычных у сумежных або размешчаных недалёка словах.

Асананс – паўтор адной або некалькіх галосных у аналагічных сітуацыях.

 Анафары – пачатковы (ініцыяльны) паўтор аднолькавых гукаў адпаведна ў пачатку слоў, радкоў, строф, абзацаў.

Эпіфара – паўтор аднолькавых гукаў адпаведна ў канцы слоў, радкоў, строф, абзацаў.

Гукавое кола  (анадыплосіс)  паўтор аднолькавых гукаў у пачатку адных слоў ці радкоў і ў канцы наступных.

Гукапіс –  імітацыя гукаў прыроды з дапамогай прамога іх пераймання.

Гукавы жывапіс – насычэнне тэксту гукамі, якія выклікаюць асацыяцыі з пэўнымі гукавымі вобразамі.

Склад як фанетычная адзінка

Для сучаснай фанетыкі характэрны выхад за межы даследавання сегментных адзінак (гукаў) маўлення, у прыватнасці ўзрастае цікавасць да ўсіх аспектаў гукавых паводзінаў — інтанацыі, экспрэсіўных функцый маўлення, індывідуальных і сацыяльных асаблівасцей іх вымаўлення. На працягу апошняга дзесяцігоддзя актыўна распрацоўваюцца тэхнічна дасканалыя метады аналізу гукавой матэрыі маўлення. З'явіліся метады комплекснай рэгістрацыі артыкуляцыйных рухаў,  створаны інтэлектуальныя  камп’ютарныя праграмы аналізу вуснага маўлення, якія спрыяюць далейшаму развіццю эксперыментальнай фанетыкі –  навукі, якая інтэгруе і пераасэнсоўвае ў адпаведнасці са сваімі задачамі інфармацыю з сумежных абласцей ведаў: акустыкі і псіхаакустыкі, псіхалогіі, штучнага інтэлекту. Сёння нараджаецца новая галіна навукі і тэхнікі —лінгвакібернетыка, у прыватнасці моўная кібернетыка як адзін з яе раздзелаў. З дапамогай касп’ютарных праграм можна сінхронна атрымліваць спектраграмы, асцылаграмы,  танаграмы, вызначаць танальныя, дынамічныя,  тэмпаральныя характарыстыкі не толькі асобных фраз, але і фонаабзацаў,  фонатэкстаў, можна выявіць групавыя і індывідуальныя асаблівасці рэалізацыі маўленчых адзінак (іх перцэпцыйных,  артыкуляцыйных, акустычных параметраў), а затым ідэнтыфікаваць  асобу па голасе, эмацыйным стане, па сітуацыі зносін і г.д. Гэтыя новыя магчымасці даследавання вуснага маўлення ўплываюць на рост колькасці эксперыментальных даследаванняў у галіне суперсегментной фанетыкі. Лінгвісты пачынаюць разглядаць прасадычныя прыкметы ў цеснай сувязі з сегментным узроўнем, які, выконваючы ролю асновы для рэалізацыі прасадычных сродкаў, прымае апасродкаваны ўдзел у перадачы сэнсу выказвання.

Большасць сучасных эксперыментальна-фанетычных даследаванняў праводзіцца ў рэчышчы камунікатыўнай лінгвістыкі. Такім чынам, сучасная фанетыка павінна вывучаць не толькі гукі (фанемы), але і тыя гукавыя (прасадычныя) сродкі, якія накладваюцца на паслядоўнасць гукавых адзінак і служаць для аб'яднання іх у  значымыя адзінкі –  словы, синтагмы, выказванні. Таму ў фанетыцы, акрамя сегменнага ўзроўню, вылучаюць яшчэ надсегментны ўзровень, які часта  сінанімізуюць з прасодыяй  маўлення.

Тэрмін прасодыя паходзіць з грэчаскай мовы, дзе ён ужываўся  тгрэчаскімі  граматыстамі для абазначэння незалежных ад асноўнай артыкуляцыі гуку дадатковых асаблівасцяў маўлення: прыдыхання, працягласці гучання, вышыні тону. У сучасным мовазнаўстве пад  прасодыяй (прасодыкай) часцей за ўсё разумеюць сукупнасць надсегментных, або рытміка-інтанацыйных, уласцівасцяў маўлення, выкарыстоўваючы ў гэтым жа значэнні таксама тэрміны ‘прасадычныя характарыстыкі’, ‘прасадычныя прыкметы’. Выкарыстанне набору прасадычных характарыстык (прыкмет) маўлення — працягласці, інтэнсіўнасці і частаты асноўнага тону – для інтанацыйна-сэнсавага падзелу маўлення, для рэалізацыі камунікатыўнага тыпу выказвання, а таксама эмацыйных значэнняў можна лічыць універсальнай асаблівасцю чалавечага маўлення. Прасадычныя характарыстыкі абслугоўваюць у  маўленні шэраг аўтаномных сістэм, найважнейшыя з якіх – націск і інтанацыя. Даследаванне прасадычных характарыстык  маўленння з'яўляецца даволі складанай задачай. Складанасць гэтай задачы заключаецца ў выкарыстанні адных і тых жа аб'ектыўных уласцівасцей і ўспрымальных прыкмет маўленчага сігналу для яго сегментнай і звышсегментнай арганізацыі, а ў межах апошняй –  для розных яе сістэм. Акрамя таго, прасадычныя прыкметы, перадаючы важную лінгвістычную інфармацыю, удзельнічаюць і ў перадачы інфармацыі экстралінгвістычнай. Іншымі словамі, даследчыку прасодыі неабходна ў структуры маўленчага сігнала аддзяліць маўленчае ад пазамоўнага, сегментнае ад надсегментнага, з'явы, звязаныя са слоўным націскам, ад інтанацыйных з'яў і да т.п.

 Склад з'яўляецца адзінкай сілабічнай падсістэмы фанетычнай сістэмы мовы (ад грэч. ‘гукаспалучэнне, склад’).

Спецыфічнасць склада выяўляецца ў тым, што ён аб'ядноўвае ў сабе прыкметы сегментных і несегментных фанетычных адзінак: вылучаецца з паслядоўнасці маўленчага патоку (сегментнасць) і адначасова з'яўляецца базай для праяўлення звышсегментных з'яў, у прыватнасці слоўнага націску, а таксама матэрыяльнай асновай для стылістычна абумоўленых інтанацыйных сродкаў – мастацкай мелодыі, рытмікі і да т.п. Таму яго вызначаюць як сегментна-прасадычную адзінку (ад грэч. ‘вымаўленне’).

Склад – найменшы  вымаўлены адрэзак, які можна вылучыць з маўленчай   плыні. Яго варта разглядаць як з'яву фанетычную (акустычную і анатама-фізіялагічную), фаналагічную і гістарычную. Фанетычны склад – гэта форма арганізацыі гукаў у слове. З акустычнага  пункту гледжання гэта спалучэнне гукаў, у якім назіраецца адносны рост і спад інтэнсіўнасці гучання. Пад складам з анатама-фізіялагічнага (артыкуляцыйнага) апарату разумеюць паслядоўнае нарастанне  напружання маўленчых органаў, дасягненне максімуму гэтага  напружання ў вяршыні склада і наступнае паслабленне. Склад – гэта адрэзак  маўленчай плыні, які  адмяжоўваецца ад суседніх паслабленнем напружання маўленчых органаў. Вызначальнай для склада з’яўляецца вышыня галоснага, у якой выяўляецца акустычны максімум частоты асноўнага тону, што карэлюе з найвышэйшай артыкуляцыйнай напружанасцю органаў маўлення. Максімальнае  сцісканне мышцаў спрыяе павелічэнню аб'ёму  надгартаннага рэзанатара, а перыядычнасць вібрацый напружаных цягліц языка ўзмацняецца напружаным станам унутраных структур мышцаў ўсёй ротавай і іншых зон надгартаннага рэзанатара. Гэта значыць адбываецца агульнае, нелакалізаванае ўзмацненне артыкуляцыйнай напружанасці.

Артыкуляцыйна-акустычныя характарыстыкі кампанентаў склада – зычнага і галоснага – аказваюцца настолькі ўзаемапранікальнымі, што аддзяліць іх адзін ад аднаго, не парушаючы фанетычнай цэласнасці склада, не ўяўляецца магчымым. З фаналагічнага пункту гледжання склад з'яўляецца формай-мадэллю арганізацыі фанем ў маўленні. Менавіта ў складзе фанемы рэалізуюцца, заканамерна спалучаючыся ў тыповых для мовы камбінацыях. Такім чынам, у такім разуменні паняцце склада становіцца абстрактным, паколькі абагульняе тыпы камбінавання фанем. У гэтым заключаецца фаналагічная склада (сілабемы).

У гістарычным аспекце актуальныя пытанні паходжання і развіцця складу. Якасная і колькасная  будова складоў сучаснай мовы разнастайна і істотна адрозніваецца ад таго,  што было тыповым ў папярэднія перыяды развіцця. Аднак самыя важныя рысы захаваліся і па гэты дзень. У прыватнасці дыяхранічныя  даследаванні сведчаць, што перавага адкрытага складу над закрытым беларуская мова (як і іншыя славянскія мовы) атрымала у спадчыну са старажытных часоў, гіпатэтычна з даіндаеўрапейскага перыяду. З адкрытасцю склада звязана яшчэ адна тэндэнцыя ў складовай структуры — узыходная гучнасць.

У канцы XIX ст. нямецкімі лінгвістамі была прапанавана экспіраторная тэорыя склада (ад лац. ‘выдыханне’). Яе сутнасць заключаецца ў тым, што склад вызначаецца як адрэзак маўлення, які ўтвараецца адным штуршком (порцыяй) выдыхнутага паветра. У 50-х гадах XX ст. амерыканскі лінгвіст Р. Стэтсан эксперыментальным шляхам даказаў існаванне сувязі паміж працэсам  утварэння складоў і скарачэннем цягліц рэбраў, якія актыўна працуюць падчас дыхання. Такі погляд на фанетычную прыроду склада не атрымаў у сучасным мовазнаўстве асаблівага распаўсюджвання.

Тэорыя цягліцавага (мускульнага) напружання. Заснавальнікам гэтай тэорыі лічаць Л.Шчэрбу, які вызначаў склад як адрэзак слова,  утвораны спалучэннем гукаў з неаднолькавым ступенню  напружання цягліц пры іх артыкуляцыі. Л. Шчэрба у прыватнасці адзначаў, што зычныя, якія ўтвараюць пачатак склада, з'яўляюцца  моцнымі ў канцы (канец зычнага мацнейшы за  яго пачатак); зычныя, якія ўтвараюць канец склада, з'яўляюцца моцнымі ў пачатку (канец зычнага слабейшы за яго пачатак). Галосны пры гэтым аказваецца самым напружаным гукам – вяршыняй склада.

Тэорыя санорнасці.

Згодна з гэтай тэорыяй склад – вымаўленчае   адзінства, утворанае спалучэннем менш гучнага кампанента з больш гучным.

Дацкі лінгвіст О. Есперсен прапанаваў шкалу санорнасці, у якой гукі размешчаны ў парадку нарастання гучнасці, і пазначыў іх лічбамі ад 0 да 9: 0 – глухія выбухныя, 1 – звонкія выбухныя, 2 – глухія шчылінныя, 3 – звонкія шчылінныя, 4 – насавыя, 5 – бакавыя, 6– дрыготкія, 7 – галосныя верхняга пад’ёму, 8 – галосныя сярэдняга пад’ёму, 9 – галосныя ніжняга пад’ёму.Мяжа паміж складамі праходзіць у месцы “злому” гучнасці, гэта значыць там, дзе побач размешчаны гукі з адносна больш нізкім узроўнем санорнасці. Напрыклад: пер-лі-на (086-57-49).

 Прыведзеныя тэорыі разглядаюць склад у розных аспектах, і толькі комплекснае іх прымяненне дазваляе найбольш поўна ахарактарызаваць артыкуляцыйнай-акустычную прыроду найменшай вымаўленчай адзінкі.

У структуры складу самай выразнай з артыкуляцыйнай і акустычнага поглядаў з'яўляецца яго вяршыня – гук, у якім ажыццяўляецца максімальная артыкуляцыйная напружанасць і акустычная гучнасць. Гук, які складае вяршыню складу, называецца складаўтваральным, або складовым, а астатнія – нескладаўтваральныя, або нескладовыя.

У беларускай мове  складаўтваральнымі з'яўляюцца галосныя гукі. Колькасць складоў у слове вызначаецца колькасцю галосных гукаў у ім: соль,  доля, перамога, папера. Па структуры склады бываюць рознымі. Калі склад заканчваецца на галосны,  яго называюць адкрытым (са-ро-ка); калі ж канчатковым з'яўляецца зычны гук, то склад  закрыты (пеў-нік, сон-ца). Па характары пачатковага элемента адрозніваюць прыкрытыя і непрыкрытыя склады. Прыкрытым лічыцца склад, які пачынаецца на зычны (па-ра-ды, мар-ка), а непрыкрытым — які пачынаецца на галосны (ар-ка, аль-тан-ка).

У беларускім маўленні пераважаюць адкрытыя прыкрытыя склады. Структура склада ў славянскіх мовах у цэлым вельмі блізкая і выяўляе агульнасць у асноўных момантах свайго развіцця. Ёй ўласцівая, напрыклад, агульная тэндэнцыя прыцягваць групы зычных паміж галоснымі да другога (наступнага) галоснага,  г.зн. класці мяжу паміж складамі не ўнутры зычнай групы, а перад ёй: ся-стра, вы-спа, пу-шча і г. д. Гэта вельмі характэрная рыса славянскага складападзелу, якой нашы мовы так выразна адрозніваюцца ад французскай,  англійскай, нямецкай. Другая характэрная рыса славянскіх моў у будове іх складу (што абмяжоўвае ў пэўнай ступені першую, толькі што адзначаную тэндэнцыю-да адкрытасці склада) – гэта больш ці менш выразна выяўленая ў іх  схільнасць абыходзіць складаныя, цяжкія на вымаўленне групы зычных (спрашчаць іх) [10, с. 110].

Падзел словы на склады не заўсёды аказваецца простым і адназначным. Гэта тычыцца перш за ўсё ўстанаўлення мяжы паміж складамі пры збегу некалькіх зычных. Прыведзеная вышэй тэорыя санорнасці, якая атрымала значнае распаўсюджванне ў мовазнаўстве, не заўсёды ў стане растлумачыць варыятыўнасць падзелу слова на склады. У правілах беларускага  складападзелу  ўлічана дзеянне ўзыходнай гучнасці, а таксама тэндэнцыя да захавання адкрытасці складу:

  1. Адзін зычны, які стаіць паміж галоснымі, заўсёды належыць да наступнага інтэлігентныя: да-ро-га, па -го-рак.
  2. Два шумныя зычныя (абодва звонкія або абодва глухія) адносяцца звычайна да наступнага складу: ме-сца, шча-сце,
  3. Тры зычныя, калі два першыя з их шумныя (абодва глухія), а трэці санорны, належаць да наступнага складу во-стры, ся-стра
  4. Два суседнія сонарныя зычныя адносяцца да аднаго склада: су-рма, су-мны, го-рла.
  5. Падоўжаныя зычныя пры складападзеле не падзяляюцца: зе-лле, А-ксі-ння.

Трэба мець на ўвазе, што падзел словы на склады і морфемнае яго чляненне часта не супадаюць. Так, слова адвесці ўтрымлівае прэфікс ад -, корань -вес- і інфінітыўны суфікс-ці; у той час як дзяленне яго на склады будзе іншым: а-две-сці.

Аб’яднанне слоў у сказе (фразе) адбываецца па законах мовы, а чляненне фразы на сінтагмы, сінтагмаў на фанетычныя словы, фанетычных слоў на склады падпарадкоўваецца заканамернасцям маўлення, сярод якіх  кансанантна-вакальная раўнавага, рытмічны малюнак, эўфанія, эканомія артыкуляцыйных намаганняў і інш.

Націск як суперсегментная адзінка

Націск (або акцэнт –  ад лац. accentus -націск) адносіцца да надсегментным з'явам фанетычнай сістэмы мовы: ён не існуе па-за слова, склада і  не вылучаецца з маўлення асобна ад іх. Націск накладваецца на такія лінейныя, або сегментныя адзінкі, як гук і склад, арганізуе паслядоўнасць складоў, аб'ядноўваючы іх у адзінае цэлае і канчаткова надаючы гэтаму адзінству рысы слова.

Націск з'яўляецца неабходным элементам маўлення, у сукупнасці з іншымі прасадычнымі кампанентамі выступае складнікам інтанацыі фразы.

Адрозніваюць націск слоўны (вылучае склад у слове),  сінтагматычны (вылучае слова ў сінтагме, як правіла, апошняе, узмацняючы яго слоўны націск), фразавы (вылучае апошняе слова фразы, узмацняючы яго слоўны і  сінтагматычны націск), лагічны (вылучае любое важнае па сэнсе слова синтагмы і фразы,  эмфатычны (робіць слова эмацыйна насычаным; з'яўляецца разнавіднасцю лагічнага націску).

Слоўны націск як гукавое вылучэнне ў слове аднаго са складоў рэалізуецца рознымі фанетычнымі сродкамі: узмацненнем цягліцавага  напружання (дынамічны, або сілавы або экспіраторны , націск), змяненнем вышыні тону (танічны, або музычны або меладычны, націск), павелічэннем працягласці гучання (колькасны , або  квантытатыўны, націск). У залежнасці ад месца ў слове, замацаванасці за пэўным складам націск бывае свабодным (нефіксаваным) і сталым (устойлівым, фіксаваным), а ў адпаведнасці з рухомасцю націску ў межах парадыгмы пэўнага слова – рухомым і нерухомым [10, с. 113].

На думку большасці навукоўцаў, у беларускай мове слоўны націск з'яўляецца дынамічным па фанетычнай прыродзе. Таксама ён з'яўляецца свабодным адносна замацаванасці за пэўным складам (націскным можа быць любы склад у слове: вера (1), калыска (2-й), універсітэт (5) і г.д.) і рухомым пры змене граматычнай формы слова (вада-воды, люблю — любіш і інш.).

Асноўнымі функцыямі слоўнага націску з'яўляюцца кульмінатыўная (забяспечвае фанетычнае аб'яднанне слова), дэлімітатыўная (робіць магчымым аддзяленне слова ад іншых) і  дыстынктыўная (абумоўлівае размежаванне розных словаформ аднаго слова або асобных слоў). Акрамя названых, слоўны націск  у беларускай мове можа выконваць таксама словаадрознівальную функцыю (краты-краты) і  формаадрознівальную функцыю (прызнаю-прызнаю ) і да т.п. [10, с. 114].

Часам слоўны націск можа выконваць стылістычную функцыю: у некаторых выпадках націск адрознівае агульнаўжывальныя словы і прафесійную лексіку — крэдыт і крэдыт (бухгалтарскі тэрмін), компас і кампас (у маракоў) і да т.п.

У жывым  маўленні аднаскладовыя словы (службовыя або  самастойныя часціны мовы), як правіла, не маюць самастойнага націску і далучаюцца да наступных або папярэдніх слоў, утвараючы з імі фанетычнае слова, Злучаныя адным агульным слоўным націскам ненаціскныя словы, аб'яднаныя з наступным  націскным у адно фанетычнае слова, называюць праклітыкамі: не^абяцаем, я^ведаў, на^радасць. Ненаціскныя словы, далучаныя да папярэдняга націскнога слова, называюць энклітыкамі: пастой^жа, чытаў^бы^ты і г.д. Як правіла, фанетычнае слова складаецца з аднаго або двух лексікаграфічныя слоў (службовых і радзей самастойных), аднак у розных функцыянальных стылях колькасць кампанентаў фанетычнага слова вар'іруе. У прыватнасці ў мастацкім стылі адно фанетычнае слова можа спалучаць да чатырох (ці і больш) лексікаграфічных слоў і ўтрымліваць як энклітыкі, так і праклітыкі: так^у^нас^жа, і ^ куды^ж ^ ты і да т.п.

У фанетычных словах, а таксама ў шматскладовых, побач з асноўным націскам можа з'яўляцца і пабочны націск: добразычлівы, высокатэхналагічны. Асабліва характэрнае з'яўленне пабочнага націску ў складаных словах, у якіх адлегласць паміж галоўным і пабочным націскамі вымяраецца, як правіла, двума або вялікай колькасцю складоў: землеўладальнік, высокапрадуктыўны, але яснавокі, дабрабыт.

Акрамя таго, некаторыя словы у беларускай мове могуць ўжывацца з паралельным, або варыятыўным (падвойным) націскам, які не выконвае ні змястоўнай, ні формаадрознівальнай функцыі: лíтасцівы — літасцíвы, сýпраць — супрóць, хлóпец — хлапéц, навóкал — навакóл. Выбар варыянта ў такіх выпадках залежыць ад агульнай рытмікі  маўлення і асабістых пераваг моўцы.

У шматсінтагменным выразе адна з сінтагм з'яўляецца вядучай, на яе падае фразавы націск, асноўнай функцыяй якога з'яўляецца фразаарганізуючая, або кульмінатыўная. Фраза – гэта асноўная адзінка  маўлення ў яе гукавой форме, якая мае сэнсавую цэласнасць і інтанацыйную структуру. Фраза нярэдка адпавядае паняццю сказа, аднак не мае такіх сінтаксічных абмежаванняў, якія ўласцівыя сказу.

Для інтанацыйнай структуры фразы важным з'яўляецца фразавы націск, які стварае цэласнасць фразы, аб'ядноўваючы яе інтанацыйны контур.

У  аднасінтагменнай эмацыйна нейтральнай фразе фразавы націск  падае на апошняе слове, накладваючыся на слоўны націск. Такі націск В.Матезіус (прадстаўнік Пражскага лінгвістычнага гуртка) называе аўтаматызаваным, напрыклад: мы слухаем лекцыю.

У фразе з лагічным вылучэннем з’яўляецца лагічны націск, які можа размяшчацца ў любой пазіцыі. Напрыклад: мы слухаем лекцыю; мы слухаем лекцыю; мы слухаем лекцыю.

У фразе можа рэалізавацца і  эмфатычны націск, калі фраза вымаўлена з высокай ступенню эмацыйнасці. Напрыклад: Прэч адсюль!

Інтанацыя як суперсегментная адзінка

Паняцце інтанацыя мае розныя тлумачэння. Прадстаўнікі  англійскай (Д. Суіт, Д.Джонс і іншыя) і амерыканскай (К. Пайк, Д. Болінджэр і інш.) лінгвістычных школ тлумачаць гэта паняцце вельмі вузка, атаясамляючы яго з мелодыкай. Прадстаўнікі іншых лінгвістычных школ прытрымліваюцца больш шырокага разумення інтанацыі, трактуючы яе як складанае цэлае, якое аб'ядноўвае пэўную колькасць кампанентаў. Л. Шчэрба інтанацыяй называў змены вышыні  голасу (мелодыка), сілы гуку (рытміка), адноснай працягласці (або “колькасці”) асобных гукаў (прасодыя) і, нарэшце, тэмбру голасу той ці іншай маўленчай адзінкі, пачынаючы ад  фразы і заканчваючы складам або асобным гукам. Паўзу Л. Шчэрба лічыў таксама важным інтанацыйным сродкам і асноўным сродкам рытмічнага дзялення маўлення.

І па гэты дзень дэфініцыі інтанацыі істотна адрозніваюцца, як адрозніваюцца і погляды мовазнаўцаў адносна мінімальных адзінак, кампанентаў і функцый гэтай з'явы. Працягваюцца спрэчкі лінгвістаў і адносна суадносін паняццяў прасодыя і інтанацыя. Цікавы падыход да гэтых паняццяў выказалі С.Кодзасаў і А. Крыўнова. Яны вылучаюць складовую, слоўную і фразавую прасодыю. Аб  складовай  прасодыі гаворыцца тады, калі кожны склад слова мае пэўную прасадычную прыкмету (або набор прыкмет), якія ў сукупнасці ўтвараюць абавязковую і самастойную характарыстыку склада, якая не  вынікае ні з яго гукавой (сегментнай) будовы, ні з яго месца ў слове. Сродкам славеснай прасодыі з'яўляецца слоўны націск. Што тычыцца фразавай прасодыі, то яна супадае з інтанацыяй фразы (у самым шырокім сэнсе тэрміна “інтанацыя”). Найбольш нагружаным параметрам інтанацыі пры гэтым з'яўляецца частата асноўнага тону.

Многія сучасныя даследчыкі выкарыстоўваюць гэтыя тэрміны як цалкам сінанімічныя. Аднак такая сінанімія, на наш погляд, з'яўляецца адноснай, бо  прасодыя займае больш шырокую прастору – ад склада да фразы і нават цэлага тэксту. Што ж тычыцца інтанацыі, то сфера яе дзеяння — фраза (адна – або шматсегментная).

У лінгвабеларусістыцы распаўсюджаным з'яўляецца вызначэнне інтанацыі (ад лац. intonare – мoцнa вымaўляць)  як сукупнасці гукавых маўленчых сродкаў, дзякуючы якім перадаецца змястоўны, эмацыйна-экспрэсіўны і мадальны характар выказвання, камунікатыўнае значэнне і сітуатыўная абумоўленасць, стылістычная афарбоўка тэксту, індывідуальнасць выражаных прыёмаў моўцы.

Паняцце інтанацыя ахоплівае ўсе прасадычныя з'явы, якія назіраюцца ў сінтаксічных адзінках. Гэтая асаблівасць інтанацыі прывяла да разгляду яе лінгвістамі то ў раздзеле “Фанетыка”, то ў раздзеле “Сінтаксіс”, або і ў тым, і ў тым. Акрамя таго, аднясенне інтанацыі да розных моўных узроўняў у розных мовазнаўчых працах відавочна звязана з аспектам яе разгляду – чыста гукавым, матэрыяльным, або са змястоўным.

Пытанне аб наяўнасці ў маўленні інтанацыйных універсалій, уласцівых усім мовам, шырока абмяркоўваецца ў сучасным мовазнаўстве. Агульнай тыпалагічнай прыкметай маўлення можа служыць такая ўніверсалія, як інтанацыя камунікатыўных тыпаў апавядання, пытання і пабуджэння [10, с. 118.

Інтанацыя  апавядання.

Адной з найважнейшых функцый інтанацыі, як ужо адзначалася вышэй, з'яўляецца камунікатыўная, якая заключаецца ў здольнасці інтанацыі адрозніваць выказванні па камунікатыўным кірунку, або, як гэта адзначаецца ў школьных падручніках, па мэце выказвання. Па мэце выказвання у беларускай мове, як і ў шэрагу іншых моў, адрозніваюцца наступныя камунікатыўныя тыпы выказванняў: апавяданне, пытанне, пабуджэнне. Інтанацыйная канструкцыя апавядальнага выказвання мае ўзыходна-сыходны або сыходны кірунак руху асноўнага тону (мелодыі), што азначае завершанасць думкі. Спад тону характарызуе, як правіла, апошняе слова апавядальнага выказвання, найбольш важкае ў дачыненні да зместу. Разам са спадам тону спадае і інтэнсіўнасць (сіла) вымаўлення. Што ж тычыцца часу вымаўлення, то ў закончаным  аднасігментным выказванні працягласць склада ўзрастае ў кірунку да канца выказвання.

Уважлівае назіранне за жывым вусным  маўленнем паказвае, што ў сярэдзіне апавядальных выказванняў па інтанацыйных паказчыках вылучаюцца яшчэ і падтыпы, або віды, апавядальных выказванняў. Так, у прыватнасці, у  апавяданні вылучаецца: уласна апавяданне, паведамленне, заява, тлумачэнне.

Уласна апавядальныя выказванні больш уласцівыя маналагічнаму маўленню. Найбольш тыповым для іх з'яўляецца фразавы націск на апошнім слове або раўнамернае вылучэнне ўсіх слоў у фразе, напрыклад: бацька твой загінуў рана. На малюнку паказана асцылаграма, гэтага выказвання. Асцылаграма дае магчымасць візуальна назіраць хутка  зменлівую ў часе частату асноўнага тону і інтэнсіўнасць вымаўлення. Інтанаграма вычляняецца з асцылаграмы з дапамогай  спецыяльнай камп’ютарнай праграмы. Верхняя лінія на інтанаграме адлюстроўвае абгінаючую крывую руху частоты асноўнага тону (у герцах), што на слыхавым узроўні ўспрымаецца як рух мелодыі (уверх, уніз, роўна і пад.). Ніжняя лінія паказвае абгінаючую крывую руху інтэнсіўнасці (у дэцыбэлах), што на слыхавым узроўні ўспрымаецца як сіла (гучнасць) вымаўлення. Лічбавыя дадзеныя на гэтых крывых прыведзены толькі на самых важкіх адрэзках выказванняў. Як відаць з інтанаграмы, агульны кірунак руху ў гэтай фразе сыходны (верхняя крывая). Такі ж характар руху мае і інтэнсіўнасць (ніжняя крывая) (Малюнак 1).

Бацька твой загінуў рана

Малюнак 1. Асцылаграма і інтанаграма ўласна апавядальнага выказвання.

Інфармацыя, якая змяшчаецца ў паведамленні, накіравана на непасрэднае ўспрыманне яго суразмоўцам або слухачом, прычым моўца, канстатуючы факт, павінен абавязкова ўлічваць азнаёмленасць – незнаёмленасць слухача з прадметам паведамлення. Калі моўца не ўпэўнены ў тым, што слухач яго правільна зразумее, у яго ўзнікае патрэба засяродзіць увагу слухача на пэўным элеменце інфармацыі. Так, напрыклад, у фразе “Я кажу не пра ўсіх” асабліва вылучаецца слова “ўсіх”, бо ў ім моўца выказвае, акрамя паведамлення аб факце, яшчэ і проціпастаўленне — я кажу не пра ўсіх, а толькі пра некаторых. На слове “ўсіх” адбываецца рэзкі спад тону, у параўнанні з узроўнем тону на словах “я” і “кажу”.

У заяве, акрамя сцвярджальнай або адмоўнай канстатацыі факта, ярка выяўлена стаўленне таго, хто гаворыць да паведамлення.

Тлумачэнне характарызуецца тым, што, выступаючы як асобнае выказванне, яно цесна звязана з папярэднім выказваннем. У інтанацыйным малюнку выказванняў-тлумачэнняў назіраецца раўнамернае размеркаванне танальных і дынамічных характарыстык паміж пераднаціскным,  націскным і  паслянаціскнымі складамі інтанацыйнага цэнтра фразы (“не хаваюся”). Напрыклад: Я не хаваюся.

З прычыны эксперыментальна-фанетычнага даследавання інтанацыйных характарыстык камунікатыўных відаў  апавядання выяўлена, што ў іх інтанацыйнай арганізацыі ёсць як агульныя (іх, вядома, больш), так і  адметныя рысы.

Агульным для ўсіх відаў апавядання з'яўляецца агульны характар руху асноўнага тону — узыходзячы-сыходны або сыходны, прычым пачатак лініі руху асноўнага тону пераважна падвышаны. Спад у руху асноўнага тону адбываецца заўсёды на слове, якое нясе на сабе фразавы або лагічны націск.

Інтэнсіўнасць ўсіх відаў апавядання таксама мае сыходны характар.

Ва ўсіх відах апавядання вылучаюцца два працяглыя склады – склад з фразавым або лагічным націскам і абсалютна канчатковы склад. Калі склад з фразавым націскам займае абсалютна канчатковую пазіцыю, то ён заўсёды мае самы доўгі час гучання.

Адрозніваюцца віды апавядання тэмпам вымаўлення. Для ўласна  апавядання ўласцівы запаволены тэмп. Тлумачэнне характарызуецца паскораным тэмпам вымаўлення. У паведамленні і заяве тэмп мае больш стракатыя характарыстыкі. У цэлым жа тэмп паведамлення і заявы сярэдні.

Інтанацыя пытання

Як і ў апавядальным сказе, у пытальным сказе вылучаюцца камунікатыўныя разнавіднасці пытання, у прыватнасці: 1) пытанне аб новай інфармацыі; 2) пытанне ў пацверджанне ўжо вядомай  моўцу інфармацыі; 3) пытанне-перапытванне; 4) сустрэчнае пытанне; 5) рытарычнае пытанне.

Пытанне аб новай інфармацыі мае значэнне уласна пытальнасці:  яно патрабуе ад суразмоўцы такога адказу, які пашырае веды таго, хто пытаецца, напрыклад: хто плача?

Улічваючы наяўнасць у такіх пытальных выказваннях пытальнага займенніка, гэтыя пытанні называюць яшчэ займеннікамі. Пытанні пра ўжо вядомую інфармацыю мяркуюць толькі сцвярджальны або адмоўны адказ, напрыклад: ты аквалангіст?

Пытанне-перапытванне ўзнікае ў такой сітуацыі зносін, калі словы суразмоўцы былі альбо не пачутыя, альбо нешта перашкаджала іх зразумець. Адказам на такое пытанне павінна быць паўтарэнне пытання або ўдакладненне раней выказанага, напрыклад: як ты кажаш?

Сустрэчнае пытанне функцыянуе, як правіла, у такой сітуацыі, калі моўца па нейкіх прычынах хоча ўхіліцца ад прамога адказу на пытанне, зададзенае яму суразмоўцам, напрыклад: А ты ведаеш?

Рытарычнае пытанне – гэта катэгарычнае сцвярджэнне або адмаўленне, выказанае ў форме пытання, напрыклад: Хто гэтага не ведае?. Па сутнасці, рытарычнае пытанне з'яўляецца антытэзай сапраўднага пытання. Таму рытарычныя пытанні вызначаюцца як такія, што не патрабуюць адказу, аднак інтанацыя рытарычных пытанняў можа перадаваць зацікаўленасць таго, хто гаворыць, у рэакцыі суразмоўцы.

У класічнай рыторыцы гэтыя пытанні  адносяцца да стылістычных фігур. З рыторыкі запазычаны і сам тэрмін на абазначэнне такога тыпу пытанняў.

У інтанацыйнай арганізацыі ўсіх разнавіднасцяў пытання выяўляюцца агульныя рысы ў тыпе танальнага контуру, інтэнсіўнасці вымаўлення і часу гучання. Так, танальны контур ва ўсіх разнавіднасцях пытання можа быць узыходзячы, узыходзяча-сыходны  і сыходны. Асноўны  націскны склад звычайна вылучаецца максімумам частаты асноўнага тону. Тэмп вымаўлення пытальных фраз у параўнанні з апавядальнымі фразамі запаволены. Распазнавальныя (дыферэнцыяльныя) прыкметы камунікатыўных тыпаў пытання выяўляюцца ў так званых “тонкіх” структурах тону, інтэнсіўнасці і часу (частотны інтэрвал канца пытальнай (аднасігментнай) фразы, частата асноўнага тону пачатку і канца фразы, хуткасць спаду частаты асноўнага тону і інтэнсіўнасці).

Па колькасці дыферэнцыяльных прыкмет больш за ўсё адрозніваюцца пытанні аб новай інфармацыі і пытанні-перапытванні, пытанні аб новай інфармацыі і пытанні выбару (або альтэрнатыўныя пытанне), перапытванне і рытарычнае пытанне, перапытванне і пытанне выбару. Найменш адрозніваюцца пытанні аб новай інфармацыі і пытанні аб вядомай інфармацыі

Інтанацыя  пабуджэння.

Для  пабуджальных выказванняў характэрным з'яўляецца выражэнне валявога ўплыву таго, хто гаворыць, на суразмоўцу, падахвочванне суразмоўцы да выканання ім пэўнага дзеяння. Выказнік пабуджальнага сказа часцей за ўсё з’яўляецца дзеясловам у форме загаднага ладу, напрыклад:  “не крыўдуй”, “пойдзем да мяне”, “прыгатавацца!”.

У жывым  маўленні пастаянна вар'іруецца розная ступень праяўлення валявога ўплыву таго, хто гаворыць, – ад катэгарычнага загаду да просьбы. Гэтыя значэнні і перадаюцца ў асноўным інтанацыяй, паколькі вельмі часта адзін  і той жа  сказ (з пункту гледжання яго лексіка-граматычнага напаўнення) можна вымавіць і як загад, і як просьбу,  параду і да т.п.

Такім чынам, у  ліку пабуджальных  сказаў як камунікатыўнага тыпу адрозніваем наступныя яго камунікатыўныя віды: загад, патрабаванне, прапанова,  парада, просьба.

Загадны характар руху асноўнага тону ўсіх камунікатыўных відаў  падуджэння узыходзяча-сыходны, радзей — сыходны. Што ж тычыцца такога камунікатыўнага  віду пабуджэння, як просьба, то ў ім тон можа значна вар'іравацца ад узыходзяча-сыходнага да ўзыходзячага. Моўца, просячы пра што-небудзь, не ўпэўнены, ці будзе яго просьба выканана: Не крыўдуй!

Пачатак гучання загаду і патрабавання па вышыні тону ніжэй, чым у просьбе, прапанове і парадзе. Загад і патрабаванне характарызуе  большая сіла вымаўлення, чым у просьбе,  парадзе або прапанове.

Не варта атаясамліваць пабуджальныя  сказы з клічнымі. Клічныя сказы не ўяўляюць асобны камунікатыўны тып, паколькі яны выказваюць эмацыйнае напаўненне таго ці іншага апавядальнага, пытальнага або пабуджальнага выказвання.

‹ ›